Met de antikraakwet op de loer, roept Nederland een nieuwe misdaadgolf over zich af. Duizenden mensen die nu nog in leegstaande panden wonen zijn straks onbedoeld 'officieel' crimineel. Dinsdag buigt de Eerste Kamer zich voor het eerst over de wet. Kristiaan Asscheman plaatst de antikraakwet in een historisch Utrechts perspectief.

Het poppodium Tivoli aan de Oudegracht staat er anno 2010 statig bij. De heldere blauwe hemel slaat ook dit deel van Utrecht niet over en de felle lentezon beschijnt de gevel met daarop posters van de bands die binnenkort optreden. Alles straalt rust en vrede uit, maar dat is niet altijd zo geweest. De voorbijgangers genieten zichtbaar van het weer en lopen nietsvermoedend over de tegels die negenentwintig jaar eerder ondergrond boden aan één van de heftigste rellen uit de geschiedenis van de Domstad.

29 mei 1981, de dag dat de inzet van Comité Tivoli Tijdelijk, een groep krakers die streden voor een onafhankelijk poppodium, ontaarde in een veldslag waarbij Mobiele Eenheid en krakers beide niet terugdeinsden voor geweld. De burgemeester uit die tijd, Henk Vonhoff, was diep verontwaardigd en sprak van 'on-Utrechtste toestanden.' Voor oud-kraker Dick van der Peijl was het vooral 'een hele spannende dag.'

Hij was één van de oprichters van het comité en denkt nog altijd met een lach terug aan die tijd. Een jongensverhaal naar eigen zeggen. Dat spannende bestaan heeft hij jaren geleden uitgezwaaid en koos voor het pad van de journalistiek. Inmiddels heeft hij zijn eigen consultantbureau. De lange haren en baard van vroeger hebben plaatsgemaakt voor een verzorgd, geschoren uiterlijk, gecombineerd met een net, zwart maatpak.

Voor Van der Peijl, en velen met hem, was kraken een manier om zijn idealen te verwezenlijken. Zijn strijd begon in de nacht van 8 december 1978. Een groep vrienden die samen café De Baas runden, vormden Comité Tivoli Tijdelijk om het oude houten concertgebouw dat sinds 1955 was gevestigd in het park Lepelenburg te redden van de sloop. “Dat het gesloopt zou worden vonden we doodzonde en we besloten het te kraken. We hebben toen 24 uur lang concerten gehouden met allerlei Utrechtse groepen, zelfs Herman Brood kwam 's nachts langs nadat hij ergens in het land had gespeeld. Het was die avond afgeladen wat de noodzaak van een poppodium voor jongeren perfect illustreerde.”

Maar als het aan de Nederlandse politiek ligt, met name aan het CDA, de ChristenUnie, VVD en PVV, komt er snel een einde aan het kraken van onroerend goed. Op 15 oktober 2009 nam een meerderheid van de Tweede Kamer de antikraakwet aan. Daarmee wordt kraken bij wet strafbaar en kan een overtreder worden veroordeeld tot een jaar cel. Als krakers in groepsverband opereren en geweld gebruiken kan de straf zelfs oplopen tot twee jaar en acht maanden. Ook kunnen krakers aangehouden worden als ze niet op heterdaad betrapt worden. Het wetsvoorstel moet echter wel nog op 13 april door de Eerste Kamer worden goedgekeurd.

Het Kraakspreekuur Utrecht (KSU) houdt de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. Elke woensdagavond geven de medewerkers tips aan mensen die van plan zijn om een pand te kraken. In Utrecht heeft de organisatie huisvesting gevonden in een pand boven de ACU, de voormalige Auto Centrale Utrecht dat in 1976 werd gekraakt en tegenwoordig een levendig politiek cultureel centrum is. Een jongen van in de twintig met lang, zwart haar met daarin één dread is vanavond aanwezig. Hij wil liever niet met zijn naam vermeld worden: “Dat klinkt misschien een beetje paranoïde, maar mocht de antikraakwet er doorheen komen, dan zijn wij een criminele organisatie en daarop staat een fikse straf.”

Strikt genomen zou de wet er zelfs in voorzien dat ouders die bij hun kind in een kraakpand op bezoek komen, een jaar celstraf boven het hoofd hangt. “Het is nog maar de vraag of het net zo hard toegepast gaat worden als er geschreven staat, maar mocht dat zo zijn, dan kunnen we nog een hoop stennis verwachten. Je drijft daarmee duizenden mensen in Nederland de wanhoop in en als de overheid al die panden tegelijk wil ontruimen gaat dat op de één of andere manier problemen veroorzaken.” Hoeveel krakers er precies in Utrecht opereren niet bekend en dat geld voor veel steden. “Bij ons zijn er vijftig panden met meerdere personen bekend, maar er zijn ook veel mensen die op eigen initiatief een lege woning betrekken.” In Amsterdam zijn naar schatting tweeduizend krakers actief.

Ook Van der Peijl vindt het criminaliseren van kraken een slechte zaak. “Een eigenaar kan net als vroeger zijn gebouw eindeloos leeg laten staan en daarmee speculeren op de prijzen. Gevolg is dat de woningnood weer toeneemt.”

Krakersbewegingen zorgden in het verleden niet alleen voor het afnemen van de woningnood, ze ontplooiden ook velerlei culturele activiteiten waardoor de leefbaarheid van steden toenam.

Comité Tivoli Tijdelijk had eind jaren '70 één doel: permanente huisvesting om popmuziek bij de jongeren te brengen. De kraak van het houten gebouw, waar een boom recht door het dak groeide, was slechts de start, want die locatie brandde in de vroege uren van 8 maart 1979 tot de grond af. “We verplaatsten onze aandacht naar andere locaties zoals het huidige gebouw van het conservatorium op Mariaplaats en wat panden van de universiteit aan de Nieuwegracht. Maar na een tijdje kwam het NV-Huis in beeld, een oud theater aan de Oudegracht. Een prachtig pand dat al heel lang leeg stond.”

Een groepje bestaande uit Henk van der Peijl, Rob Midavaine, Jeroen Wielaert, Henk Wessels en Wilbert de Greeve klom op het dak van het gebouw om binnen een kijkje te kunnen nemen. “Dat ging heel gemakkelijk”, weet Van der Peijl nog. “Eenmaal binnen keken we onze ogen uit. Alles zag er prachtig uit, dat kan je je nu niet voorstellen bij het huidige Tivoli. Overal waar je keek zag je gebrandschilderde ramen, er was een prachtig balkon en alle stoelen waren bekleed met rood pluche. Met al dat moois gebeurde geen zak. Voor ons was direct duidelijk dat we dit gebouw moesten kraken.”

Een aantal dagen later stond Van der Peijl met een megafoon in zijn hand voor een groep van enkele honderden sympathisanten. “Op het moment dat ik 'go' riep, stormden we allemaal richting het pand aan de Oudegracht.” De politie had zich inmiddels ook verzameld, benieuwd naar wat er aan de hand was. Een kleine groep was achtergebleven in het NV-Huis om de voorkraak te doen. “Op het moment dat wij aan kwam rennen, gooiden zij de deuren open en rende iedereen naar binnen.” Het was het startschot van een oorverdovend feest met tal van bands. “Alle Utrechtste topgroepen stonden er zoals 't Klein Orkest, Braak en Het Goede Doel. Die speelden allemaal voor niks want we hadden allemaal hetzelfde doel: meer ruimte voor muziek in Utrecht.” Het feest ging heel de nacht door.

Als reactie hierop metselde de gemeente het pand dicht om een herhaling van dergelijke avonden te voorkomen. Er ontstond een kat en muis-spel tussen gemeente en krakers waarbij het NV-Huis meermaals werd gekraakt.

Eenmaal werd Van der Peijl opgepakt. “Ik heb vier dagen vastgezeten en dat was geen pretje. Ik zat op het oude politiebureau Paardenveld. We werden met z'n vieren opgepakt en daar zat ook een junk bij, Edje. Dat was een goede vriend van ons, maar hij was niet helemaal betrouwbaar. Hij ging samen met de politie voor ons café De Baas posten om andere leden van het comité aan te wijzen. zo werd de bak steeds voller.” De dagen in de cel waren voor Van der Peijl ontzettend zwaar. “We mochten niet met elkaar praten, je mocht niet lezen, 's morgens werd je bed ingeklapt en verder had je alleen een stoel, een tafel en een wc. Dan duurt een dag heel lang. Ze wilden weten wie de leiders waren. Daar was ik er één van.” Voor hem als leider en woordvoerder waren die dagen een flinke mentale tik. “Ik heb nooit getwijfeld of ik door moest gaan, maar nog steeds krijg ik het Spaans benauwd als ik in een pashokje sta, dat geeft hetzelfde gevoel als een cel.” Voor de beweging had de arrestatie geen consequenties en de kraakacties bleven doorgaan.

Zo moest ook de kleine zaal van het nieuw gebouwde Vredenburg het ontgelden en werd bezet door de krakers van Tivoli Tijdelijk. “Daar werden we omsingeld door de politie, met burgemeester Vonhoff erbij”, vertelt Van der Peijl met een lach. Dat de politie op commando van de burgemeester honden losliet op de kraker lijkt hem niet meer te deren. “Ze waren telkens verrast dat we ergens anders opdoken. We hielden ze goed bezig.”

Het fenomeen kraken is altijd al een hersenbreker voor overheden geweest. Met de mogelijke nieuwe wetgeving lijkt daar echter geen verandering in te komen. De antikraakwet dicht gemeenten een actieve rol toe bij de bestrijding van leegstand, maar die zitten daar niet op te wachten. Ze vinden dat de verantwoordelijkheid daarvoor allereerst bij de eigenaren moet worden gelegd. Van alle politieke partijen in Utrecht spreekt alleen de VVD zich openlijk uit tegen de krakers. Met name de kraakpanden aan de Ganzenmarkt zijn de partij een doorn in het oog.

Nu GroenLinks, traditioneel voorstander van kraken, de grootste partij is na de gemeenteraadsverkiezing van 3 maart lijkt de verwarring compleet. GroenLinks raadslid Pepijn Zwanenberg, die zelf uit de kraakscene komt, verwacht dat er voor elke gemeente nog bewegingsruimte binnen de nieuwe wet is. “Dan gaan wij daar zeker gebruik van maken en kunnen we bepalen hoeveel prioriteit er aan het ontruimen gegeven wordt. Deze wet is belachelijk en slecht voor de stad. Kraken zorgt voor culturele ontplooiing en heeft in het verleden prachtige initiatieven zoals de weggeefwinkel opgeleverd.” Zwanenberg voelt zich gesteund door de rest van zijn fractie. Daarbij zijn de mogelijke coalitiepartners PvdA en D66 ook tegen het wetsvoorstel.

De Amsterdamse afdeling van GroenLinks diende eind 2009 een motie in om een gedoogbeleid op kraken te voeren zodra de nieuwe wet in werking treedt. De motie werd met steun van D66 aangenomen. Zwanenberg denkt eraan om dat ook in Utrecht te doen.

De politie Utrecht trekt voorlopig de handen van het vraagstuk af. “Op het moment dat de wet daadwerkelijk in werking treedt, zal het Openbaar Ministerie mogelijk aangeven hoe de politie met de nieuwe wetgeving om moet gaan. Hoe dat nieuwe beleid eruit gaat zien kunnen we nu nog niet zeggen”, aldus Peter Keijzer, woordvoerder van de politie Utrecht.

Veel betrokken partijen en nog meer vraagtekens. Ook voor KSU Utrecht. “We weten nog niet exact wat het voor ons betekent, maar ik denk wel dat we doorgaan met ons kraakspreekuur. Misschien dat we niet meer bovengronds kunnen opereren, maar kraken zal op de één of andere manier altijd wel doorgaan.” KSU vreest wel dat we weer teruggaan naar een situatie waarbij steden te maken krijgen met massale leegstand, GroenLinks raadslid Zwanenberg sluit zich daarbij aan. “Een deel van de leegstand wordt nu opgevangen door anti-kraak, maar anti-kraak bestaat bij de gratie van kraak. Het kraakverbod gaat ook voor anti-kraak zware consequenties hebben.”

Het avontuur van het Comité Tivoli Tijdelijk bereikte de laatste fase in het voorjaar van 1981. Na jarenlang getouwtrek met de gemeente begon op 7 februari de zwaarste kraakgolf van het NV-Huis tot dan toe. Het hoogtepunt werd bereikt op 29 mei. “We hadden wederom een dag met veel muziek, heel gezellig allemaal. De ellende begon pas buiten. De politie durfde binnen niet in te grijpen, dat was een menigte van ruim zeshonderd man. Buiten verzamelde de Mobiele Eenheid zich en op een bepaald moment gooide iemand een steen. Dat was het moment dat de ME direct begon met charges. Dat liep echt vreselijk uit de klauwen, een hele grote knokpartij die een paar uur duurde. Maar tegelijkertijd heerste er ook een heel sterk saamhorigheidsgevoel, juist door die enorme rel.” Een aantal mensen werd gearresteerd, maar toen de storm ging liggen bleek het NV-Huis gered voor de popcultuur. “De stad had inmiddels zo vaak negatief in de publiciteit gestaan dat de lokale politiek eens goed na ging denken. Eindelijk zagen ze dat er behoefte en noodzaak toe was.” Vanaf januari 1982 heette het podium officieel Tivoli.

Tivoli is slechts één van de vele voorbeelden waarbij krakers zich hard maakten voor culturele activiteiten voor een samenleving. De Amsterdamse poptempel Paradiso is ook begonnen als kraakpand, net als de Melkweg. Maar ook veel monumentale panden zijn ontkomen aan de sloop door de inspanningen van krakers.

“Je moet iets niet in stand willen houden omdat het een relikwie is”, bepleit Van der Peijl. “Maar het gaat er veel meer om dat die wet niet goed is. Kraken is iets dat komt en gaat. Die wet is belachelijk.”

Een opvallende constatering van KSU Utrecht is dat door de uitgebreide media-aandacht omtrent de wet er een grotere toeloop is op het kraakspreekuur. “Zo zaten er ineens twintig mensen die allemaal wilden beginnen met kraken. Zo lang het praktisch mogelijk blijft, legaal of niet, is kraken blijkbaar nog steeds een alternatief voor mensen die maar niet aan een huis kunnen komen. Krakers zijn geen criminelen, ondanks het label dat we straks op ons voorhoofd krijgen geplakt. Het is voor veel mensen een woonvorm, een manier van leven.”