Belangstellenden luisteren in de foyer naar de toespraak van burgemeester Wolfsen. Foto's: Ton van den Berg.

Burgemeester Wolfsen heeft maandag in zijn nieuwjaarstoespraak tijdens het Stadsfeest in de Stadsschouwburg een strengere aanpak aangekondigd van de 'onaantastbaren', de groepen jongeren die verantwoordelijk zijn voor het treiteren en wegpesten van mensen uit hun buurt.

De strengere aanpak wordt momenteel voorbereid door politie, openbaar ministerie en jeugdzorg. Nog deze maand komt naar buiten wat de nieuwe aanpak inhoudt. Wolfsen uitte verder zijn zorgen over de bezuinigingen op de cultuur, die de stad Utrecht geld gaan kosten. Utrecht blijft zich overigens inspannen om in 2018 Culturele Hoofdstad te worden, samen met Malta. Om Utrecht daar warm voor te maken ging maandagavond dan ook de campagne 'Ik ben 18' van start.

Het Stadsfeest in de Stadsschouwburg werd zoals gebruikelijk weer bezocht door vele honderden genodigde Utrechters. Ze zagen een optreden van de jonge violiste Svenja Staats en een act uit Kerstcirsus Cascade.

Hieronder de integrale tekst van de toespraak van burgemeester Wolfsen.

Nieuwjaarstoespraak burgemeester Wolfsen
Ook hier in Utrecht teruglopende koopkracht. Terugvallende omzetcijfers en faillissementen bij bedrijven. Bezuinigingen. Oplopende werkloosheid. Ook hier in Utrecht mensen wiens baan op het spel staat, die hun huis niet kwijtraken of geen betaalbaar nieuw huis kunnen vinden. Toenemende armoede, ook onder zzp’ers en kleine ondernemers. Armoede die ook een groeiende groep kinderen direct raakt.

Dagelijks horen en zien we het nieuws. Over de economische crisis, over onze pensioenen, over euro, neuro, zeuro en scheuro. Soms (en je zou bijna zeggen: gelukkig), met dank aan Hare Majesteit, af en toe ook nog over het klimaat.

Ook ik kan niet om de crisis heen. Maar aan de andere kant, dames en heren, doe ik niet mee aan een ander uiterste dat dreigt in een situatie als deze: dat we onszelf en elkaar in de put gaan praten.

Het is daarom dat ik, vanavond, aan het begin van dit nieuwe jaar, een positief accent wil leggen. Laten we ook nu onze horizon blijven voorzien van stippen en niet van grote zwarte gaten. Laten we ook nu uitgaan van een ideaal voor onze stad.

Bijvoorbeeld voor het jaar 2018, het jaar waarin onze jonge violiste Svenja Staats, u hoorde het, 22 jaar oud wordt. Als klinkend bewijs van de zekerheid dat we hier in Utrecht ook in 2018 nog gewoon te veel talent hebben rondlopen, om zelfs tijdens de ergste crisis bij de pakken te gaan neerzitten. Als klinkend bewijs van onze veerkracht en ambitie.

En dat willen we al laten zien als we volgend jaar (jazeker, volgend jaar al!) feestelijk herdenken dat hier in Utrecht driehonderd jaar geleden de Europese landen een bijzondere vrede sloten. Dat willen aan de wereld tonen als Utrecht in 2018 Culturele Hoofdstad van Europa is. Een feest voor iederéén.

U denkt nu misschien, dames en heren: ‘en de bezuinigingen op cultuur dan?’ Inderdaad brengt de rijksoverheid, in een enorme operatie, vanaf 2013 zijn totale uitgaven aan cultuur van 900 miljoen euro per jaar met 200 miljoen terug. Een bezuinigingsoperatie die meer kost dan ons lief is en minder oplevert dan men denkt.

Musea gaan dicht. Gezelschappen en festivals houden op te bestaan. Onvermijdelijk, ook hier in de stad. Goede culturele voorzieningen zijn van levensbelang voor de toekomst van onze stad. Voor Utrecht betekenen deze bezuinigingen dan ook een aderlating. En niet alleen een culturele aderlating. Ze schelen ons, los van de bezuinigingen zelf, ook een heleboel geld.

De economische waarde van de totale cultuur hier in Utrecht (bestaande uit podiumkunsten, musea en monumenten) is onlangs geschat op ongeveer een miljard euro. Daarbij zijn ook inbegrepen de extra winkel- en horecaomzet, de werkgelegenheid, maar ook de huizenprijzen. Een aantrekkelijk cultureel klimaat maakt huizen namelijk meer waard.

Creatieve zuurdesem
Het moeilijkst zal het nu worden, vormen van cultuur te blijven steunen waarmee niet direct geld te verdienen valt, maar die wel moeten blijven bestaan, als een soort creatieve zuurdesem. Zuurdesem, waarzonder je geen brood krijgt.

En juist wat dat betreft biedt onze ambitie om in 2018 Culturele Hoofdstad te worden, ook zeer concrete kansen. Zal ze de veerkracht van de stad versterken. Culturele Hoofdstad betekent een stevige financiële impuls... die we goed kunnen gebruiken.

Voor cultuur - omdat - in de woorden van Herman van Veen - juist cultuur het een mens mogelijk maakt, mens te zijn. En dan natuurlijk liefst zo veel mogelijk mensen. Culturele Hoofdstad is goed voor Utrecht als veerkrachtige, ambitieuze stad in de wereld en maakt ook de wereld in de stad sterker. Dus ben ook ik 18, dames en heren, en als de jury volgend jaar onze stad bezoekt, moeten ze horen, zien, ruiken dat het ons menens is. Deze ambitie gaan we samen waarmaken!

Stippen op de horizon, ondanks de tijden van crisis. Het Europees Olympisch Jeugdfestival in 2013. Dat is al zeker. De Tour de France. Een nog groter spektakel dan in 2009 de Giro al was. We blijven in de race.

Veerkracht en ambitie maken me overigens niet blind voor dat gevoel van onbehagen dat ik vaak bij mensen bespeur over onze samenleving als geheel. Het is - naar ik inschat - hetzelfde gevoel van ongerustheid over de toekomst van onze samenleving dat je terugvindt in het jaarlijkse rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Een onbehagen dat niet lijkt te kloppen met het gegeven dat het met de Nederlanders, en ook met u, op dit moment - gemiddeld - beter gaat dan ooit.

Wie de cijfers van het SCP wat beter bekijkt, ziet dat u in het algemeen zeer tevreden bent met uw eigen leven. Uw huis, uw vrienden en kennissen, uw woonomgeving, opleiding, en zelfs uw financiële middelen! We geven als Nederlanders ons eigen leven op al deze terreinen een cijfer rond de 8 en daarmee zijn we met de Scandinaviërs de meest tevreden Europeanen.

Ook u bent tevreden. Uw huis krijgt gemiddeld een 7,6. 91 procent van u als Utrechters beoordeelt uw woonbuurt als prettig of zelfs zeer prettig. 88 procent van u voelt zich gezond. Steeds minder voelt u zich wel eens onveilig. De criminaliteit daalt. De gemeentelijke dienstverlening krijgt van u een 7,7. Het gemiddelde salaris is in onze regio het hoogst van heel Nederland. We zijn de meest concurrerende regio van West-Europa. En gemiddeld genomen het hoogst opgeleid.

Maar net voldoende
En toch… wel degelijk ook dat gevoel van onbehagen, dat verder gaat dan onzekerheid over uw pensioen, uw baan, uw huis, de economie. Soms een gevoel van irritatie over alles wat afwijkt van het gangbare. Dat onbehagen lijkt niet over uw eigen leven te gaan, maar over de samenleving waarin u leeft. Die geven we met z’n allen niet meer dan een 6,5. En hier in de stad beoordeelt u de sociale samenhang om u heen met een mager zesje. Maar net voldoende dus.

We lijken - zelfs op ons werk en tijdens vergaderingen - via alle sociale media met de hele wereld en al onze 'vrienden' in verbinding te staan. Maar dan toch ook... onbehagen, eenzaamheid.

Er is al veel gezegd en geschreven over dat gevoel van onbehagen. Ikzelf vraag me af of het verband zou kunnen houden met de afgelopen tientallen jaren, die een grote toename van welvaart te zien hebben gegeven, maar ook forse immigratie, individualisering, grootscheepse liberalisering en globalisering van de economie. Met als meest recente fase dus een crisis rond de banken en de euro. We merken dat we zijn komen te leven in een dynamische, 'grenzeloze' samenleving. Maar je vindt er ook elementen in terug als 'mondigheid', ‘verharding’ en ‘verruwing’.

Het al enkele jaren gevoerde debat over 'normen en waarden', een grote, nog steeds groeiende inzet op veiligheid en op meer participatie van burgers kun je zien als pogingen ons verloren gevoel van vertrouwen, ons streven naar economische stabiliteit, ons gevoel van greep op de samenleving waar we deel van uitmaken, weer wat groter te maken. Met lang niet altijd even veel succes. Want het is moeilijk samenhang aan te brengen in een maatschappij waarin juist de rol van bijna alles en iedereen ter discussie is komen te staan. De rol van ouders en kinderen. De rol van het onderwijs. De rol van vakbonden. Van de financiële wereld. Van de wetenschap, de politie, de rechtspraak, het bestuur. De rol van de media. De rol van burgers en bedrijven.

Het is moeilijk structuur aan te brengen in een samenleving die misschien nog het meest lijkt op één groot netwerk, met ontelbare grote en kleinere knopen, waarin zelfs gezaghebbende instituties naar draagvlak en bondgenoten moeten zoeken om te bereiken wat ze willen. Misschien heeft dat tekort aan vertrouwen in de samenleving, er wel mee te maken dat mensen, bedrijven en instellingen zoekende zijn naar hun rol, hun veranderende rol, in die dynamische, netwerkachtige omgeving.

Zebra's verven
Zoals Sanneke van Hassel mooi illustreerde in haar column in het AD/UN van 26 oktober vorig jaar. "Als ik mijn krant opensla," schreef ze, "ben ik beducht, wat zijn mijn nieuwe taken? Wordt het met de buren alle lampen van de straatlantaarns vervangen, samen zebra's verven, adopteer een verslaafde?"

En ook overheden zijn op zoek naar hun rol. Waarbij ik blijf volhouden dat een betrouwbare overheid ook in een samenleving als de onze hard nodig is. Niet als geluksmachine, of hoe critici dat ook noemen. Maar in een beschaafde samenleving, hoe dynamisch ook, hoort wel een wegenwacht thuis op wie iedereen kan rekenen. Een rechtsstaat, die de openbare orde bewaakt en misdaad bestrijdt. Individuele burgers en minderheden beschermt. Die, namens de samenleving, via onderwijs alle burgers op een eerlijke wijze helpt kansen te creëren en een zinvol leven te leiden. Die namens ons allen mensen een handje helpt die het in het leven minder hebben getroffen en niemand anders hebben die dat kan of wil. Die er namens ons allen voor waakt dat mensen als gevolg van armoede, kwetsbare mensen, mensen met een ziekte of beperking, niet buiten worden gesloten. Waarmee zij hun zelfrespect zouden verliezen. Terwijl zelfrespect en mee kunnen doen zulke belangrijke voorwaarden zijn voor een zinvol leven.

Ik maak me wel eens zorgen over de achteloosheid waarmee de rechtsstaat en de regels die we daarvoor hebben opgesteld, terzijde worden geschoven en ondergeschikt gemaakt aan de emoties en belangen van het moment. Hoe begrijpelijk dat soms ook is. Zoals het me soms verontrust, hoe beleid en regels door radicaal denken van een meerderheid juist bijna heilig worden verklaard, terwijl iedereen kan zien dat blinde toepassing onmenselijk hard kan uitpakken. Mensen worden stelliger, vierkanter. Iets is zwart of iets is wit. Terwijl de werkelijkheid juist gevarieerd, genuanceerd, kleurrijk is.

Soms brengt je dit in een bestuurlijke spagaat. Bij uitgeprocedeerde asielzoekers bijvoorbeeld. In een geval als Mauro. Of bij de opvang van zeer problematische en overlast gevende gezinnen. Ja, regels zijn regels. Maar mensen zijn nooit cijfers. Ieder mens is uniek. En asielbeleid is geen wiskunde. Daarom betreur ik het, in alle eerlijkheid, dat werken, achter de schermen, aan praktische en humane oplossingen in dit soort gevallen steeds minder mogelijk is. Dat elke keer als dit soort kwesties in de schijnwerpers komen te staan, de ruimte tussen zwart en wit weer een beetje oplost. Zwart en wit schuren, in het volle licht, ten slotte rechtstreeks tegen elkaar aan, wat de kans op een uitvoerbare, menselijke oplossing alleen maar kleiner maakt.

Scherpe keuzes
2012 is begonnen en dit wordt ook in Utrecht, dames en heren, geen jaar zonder zorgen. Voor mij staat het allereerst in het teken van een strengere aanpak van groepen jongeren die 'onaantastbaar' worden genoemd en die mensen treiteren en zelfs wegpesten uit hun huis. Nog deze maand kom ik met politie, openbaar ministerie en jeugdzorg met een strengere aanpak. Strenger, want in een rechtsstaat noemt niemand zich 'onaantastbaar'.

Door de crisis wordt ook het beleid vanuit Den Haag, voor bijvoorbeeld sociale uitkeringen, strenger. Als gemeentebestuur moeten we scherpe keuzes maken. We laten de gemeentelijke organisatie efficiënter werken. Toch raken sommige bezuinigingen u ook direct. Helaas is het einde nog niet in zicht.

Een ander gevolg van de recessie is dat de bouw van woningen is teruggezakt tot minder dan de helft. Wat betekent dat we moeten beslissen waar die dan nog komen. Dat laten we niet over aan het toeval. Kantoren en bedrijventerreinen zullen op minder locaties mogen worden gebouwd. Met de markt moeten we de vraag beantwoorden hoeveel extra winkels nog nodig zijn en waar dan. Moeilijke afwegingen met gevolgen voor de ontwikkeling van de stad, die we als gemeentebestuur het komende voorjaar gaan maken.

Waarbij ik u verzeker dat projecten als het Stationsgebied, de A2-tunnel (hij gaat komend jaar echt open), de fly-over op het 24 oktoberplein, het Vaartse-Rijnstation, de sneltram naar De Uithof en de fietsbrug over het Amsterdam-Rijnkanaal gewoon doorgaan. En ook de investeringen op de Uithof, ons brandpunt van kennis en bedrijvigheid, in nieuwe onderwijsgebouwen, een milieulab en de komst van nieuwe wetenschappelijke instellingen en bedrijven van hoog niveau.

Het is tegen dezelfde achtergrond dat we nog intensiever gaan samenwerken met onze buurgemeenten. Om te voorkomen dat we onnodig met elkaar concurreren. Binnen - zoals dat heet - de Noordvleugel van de Randstad, het gebied dat delen van de provincies Noord-Holland, Flevoland en Utrecht omvat, wordt de samenwerking intensiever. Zo werken we samen aan versterking van onze economische kracht, een beter vestigings- en ondernemingsklimaat en betere bereikbaarheid. Maar ook aan de bescherming van de kostbare groene ruimte tussen onze steden, voor het toenemende aantal stadsbewoners zo belangrijk om te wandelen, fietsen, recreëren. Groen en natuur waarvoor we, zoals u weet, steeds minder kunnen rekenen op andere overheden.

Over samenwerking gesproken. De Utrecht Development Board, een onafhankelijke adviesraad waarin bedrijfsleven, onderwijsinstellingen, de culturele sector en de gemeente zijn vertegenwoordigd, bracht zeer onlangs een advies uit met als titel 'Crisis biedt Utrecht legio kansen - Over de ontwikkeling van onze stad in moeilijke tijden.' Het allereerste advies luidt: de zogenaamde ‘gouden driehoek’ (overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen) zou meer samen moeten optrekken. Met een overheid die meer onderneemt en een private sector die meer betrokken is bij de maatschappelijke agenda. Om zo de krachten te bundelen in het belang van stad en regio. Uitstekende voorzet. Ik haak daar namens het gemeentebestuur graag bij aan.

Veerkracht en ambitie
En daarmee blijkt ook meteen, dames en heren, waarom ik, ook al wordt 2012 dus geen jaar zonder zorgen en een jaar van lastige keuzes, weiger, simpelweg weiger om toe te geven aan zwartkijken. Dat komt door al dat goede werk, door al die mooie, waardevolle initiatieven die hout snijden en die de stad voor ons allemaal een beetje beter en mooier maken. Niet door een 'invisible hand'. Nee, door een heleboel zichtbare en tastbare handen, goede ideeën en door hard werken en samenwerken door heel veel mensen. Door onze veerkracht en onze ambitie.

Al die vrijwilligers die ik in het afgelopen 'jaar van het vrijwillerswerk' ben tegengekomen. Al die bedrijven en instellingen die zich hier in de stad vestigen of uitbreiden, ondanks de economisch lastige tijden. Al die professionals en vrijwilligers in alle wijken die topprestaties leveren.

Ik zou al die handen, al die ideeën en al die mensen wel willen noemen. Maar daar zijn het er - in onze stad met zijn ruim 310 duizend inwoners - veel te veel voor. Die passen - zelfs helemaal los van de brandweervoorschriften - trouwens helemaal niet in deze zaal. En u, als mooie afspiegeling van Utrecht en de Utrechters, die hier wel aanwezig bent, bent op uw beurt met te velen om hier op het podium te passen.

Daarom heb ik enkele initiatieven gekozen die ik toch even concreet met naam en toenaam ga noemen. Als een afspiegeling van een afspiegeling van onze jonge, veerkrachtige, ambitieuze, eerbiedwaardige, initiatiefrijke, groene, open, sociale en gastvrije stad.

Bijvoorbeeld de mensen die in De Meern een speelgoedbank hebben opgericht, waar kinderen uit de hele stad van ouders die zijn aangewezen op de voedselbank, een mooi stuk speelgoed naar eigen keuze kunnen uitzoeken. Mevrouw Jolanda Borst is hier één van de initiatiefneemsters van. Ze zit in de zaal. Chapeau.

De slimme mensen van de afdeling Stadswerken van de gemeente, die een innovatieve manier hebben ontwikkeld om het energieverbruik van onze 11.000 straatlantaarns te verminderen. Een systeem dat zo maar een kwart in het verbruik kan schelen en dat nu al een landelijke prijs heeft gewonnen. U kunt zelf gaan kijken op de Cartesiusweg. Jack Tempelaars, ik heb hem in de zaal gezien, is één van de mannen achter dit project.

De initiatiefnemers, allemaal vrijwilligers, van het Lachende Paard, een klein groen hoekje aan het spoor in Tuindorp-Oost waar je je midden in de stad helemaal op het platteland voelt. Martin de Groot is de beheerder van dit mooie stukje groen in de stad.

De vakkenvullers van de Jumbo aan de Ina Boudier-Bakkerhof, waar de filiaalhouder, Kees de Reuver, al heel lang vergeefs naar vulploegmedewerkers zocht. Die heeft hij nu gevonden in een groep van 18 enthousiaste WSW'ers! Hulde voor de heer De Reuver en voor de hele ploeg. En als meer bedrijven zich bij hen willen aansluiten - graag! U kunt zich melden bij de wethouders De Rijk en Den Besten.

Twee voorstellingen per jaar
Mevrouw Hanneke van Buuren, die, 20 jaar lang, als souffleur, als regisseur en als manusje van alles zich het vuur uit de sloffen heeft gelopen als vrijwilliger voor jeugdtheaterclub 'Er was eens' uit de Rivieren- en Dichterswijk. 20 jaar lang, strijk en zet, twee voorstellingen per jaar hier in de schouwburg. Prachtig!

De spelers en supporters van FC Utrecht. Alstublieft - niet mopperen, dames en heren. Want natuurlijk weet ik ook wel dat een plek in het rechterrijtje voor de FC niet is zoals het hoort. Maar juist daarom kan de club wel een applausje gebruiken. En zeker voor die onvergetelijke wedstrijd in stadion Galgenwaard - nee, niet die tegen Twente! - ik bedoel die van 6 november waarin Ajax met 6-4 werd verslagen. Spectaculair. Voor mij de wedstrijd van het jaar en dat is toch een compliment voor voorzitter Wilco van Schaik en zijn club!

En alle alle betrokkenen bij het leerwerktraject De Wissel in Overvecht, dat onder meer inhoudt dat VMBO- en MBO-leerlingen in maar liefst 1001 woningen in Overvecht gratis rookmelders hebben geplaatst en voorlichting hebben gegeven over brandveiligheid. Een project van het afgelopen jaar, dat is geprolongeerd. Hulde voor de mensen van Mitros, de brandweer, de twee beroepsopleidingen en ten slotte voor twee van de voorlichters, Anja Wouters en Omar Mohamed Mohedin. Ze wilden alleen komen als duo, zoals ze ook tijdens het project hebben gewerkt!

En o, wat heb ik, dames en heren, nu veel namen niet genoemd. Mag ik u vragen om een slotapplaus voor deze mensen, hier in de zaal, maar ook voor uzelf en alle anderen voor wie de wel genoemden symbool staan? De economische crisis zal niet aan Utrecht voorbijgaan. We hebben veel niet in eigen hand. Maar wat we wel in eigen hand hebben, is onze creativiteit, onze veerkracht, onze ambitie, onze ondernemingszin, onze werklust. En wat we ook in eigen hand hebben, is onze gastvrijheid, onze solidariteit, onze tolerantie en… ons goede humeur, die maken dat we niemand uitsluiten.

Dat is echt Utrecht, die gastvrije stad van kennis en cultuur. Ook in 2012. Ik wens u, dames en heren, een gelukkig nieuwjaar.

De uitgesproken tekst kan van het bovenstaande afwijken.
 

Ook prins carnaval kreeg een button met de tekst: Ik ben 18