"De appellant heeft nagelaten zijn standpunt ten aanzien van de beweringen van de gemeente te staven met ter zake deskundige opinies." Deze overweging treft men in veel rechterlijke uitspraken aan, ook als het om simpele kwesties gaat voor de beoordeling waarvan gezond verstand voldoende is en de gemiddelde burger dus best een gefundeerd oordeel kan hebben.

"Aan het door (...) geopperde bezwaar dat diverse gegevens zoals die zijn ingevoerd - zoals de snelheidstypering van het verkeer op de Amsterdamsestraatweg, die van stagnerend stadsverkeer (2000-2005) is gewijzigd in normaal stadsverkeer (2006 en 2007) en de ontwikkeling van de verkeersintensiteit op verschillende wegen-, niet juist zijn gaat het hof voorbij, omdat (...) heeft nagelaten zijn beweringen op dit punt te staven met ter zake deskundige opinies. Dit had wel op zijn weg gelegen. In de eerste plaats omdat ervan mag worden uitgegaan dat de Gemeente de uitvoering van de berekeningen heeft opgedragen aan ter zake deskundigen, waardoor de particuliere mening van (...) dat andere gegevens hadden moeten worden ingevoerd onvoldoende gewicht in de schaal legt."

Deze tekstpassage staat in de uitspraak van het gerechtshof Amsterdam, nevenzittingsplaats Arnhem, van 29 juni 2010 (zaaknummer 104.003.312). Het betreft een zaak die is aangespannen door een burger tegen de gemeente Utrecht. De burger heeft het hof er met allerlei voorbeelden van proberen te overtuigen dat de luchtkwaliteitsberekeningen van de gemeente Utrecht niet deugen, omdat die van onbetrouwbare invoergegevens uitgaan: aantallen auto's, het aandeel vrachtverkeer, de gemiddelde snelheid e.d. De kritiek betreft met name het feit dat die invoergegevens worden geschat (de gemeente noemt dat 'expert judgment') en niet op objectieve tellingen en metingen zijn gebaseerd. Om precies te zijn: de gemeente beschikt wel over slangtellingen voor de Amsterdamsestraatweg (die zijn gedurende 10 dagen uitgevoerd door het gerenommeerde verkeersbureau Goudappel Coffeng), maar die komen zo hoog uit dat zij, als ze als invoer zouden worden gebruikt voor de berekening van de luchtverontreiniging, tot overschrijding zouden leiden van de luchtkwaliteitsnormen. Vandaar dat de gemeente er de voorkeur aan gaf deze objectieve tellingen niet te gebruiken en in plaats daarvan de voorkeur geeft aan 'expert judgment'. Door middel van slangtellingen kan zowel het aantal auto's per etmaal worden geregistreerd als het aandeel vrachtverkeer. Deze gegevens zijn belangrijk voor het berekenen van de luchtverontreiniging in een straat. Er is geen bijzondere deskundigheid voor nodig om in te zien dat de uitkomst van slangtellingen betrouwbaarder is dan de geschatte intensiteit en aandeel vrachtverkeer in het totale verkeer.

Wat is nu zo onacceptabel aan de overweging van het Hof? In de eerste plaats het feit dat het Hof met geen woord ingaat op de argumenten en de voorbeelden die door de burger zijn aangedragen. De burger heeft uitdrukkelijk naar slangtellingen van Goudappel Coffeng verwezen, heeft stukken ingediend waaruit blijkt dat de gemeente in de periode 2000-2005 nog van 'stagnerend stadsverkeer' uitging en in de jaren 2006 en 2007 van 'normaal stadsverkeer' (hoe meer stagnatie, hoe groter de luchtverontreiniging). Uit de uitspraak blijkt niet dat het Hof van deze bewijsmiddelen kennis heeft genomen.  Waarom gaat het Hof niet inhoudelijk op de argumenten van de burger in? Het antwoord is: de burger wordt geacht dom en onmondig te zijn. Wat de burger aanvoert, hoeft immers alleen serieus genomen te worden als hij een ter zake deskundige kan vinden (en betalen!) die zijn beweringen onderschrijft. De burger mag wel naar de stembus om het gemeentebestuur aan te wijzen, maar hij wordt door het Hof niet geacht over voldoende verstandelijke vermogens te beschikken om serieuze kritiek te hebben op het gemeentebestuur. Ook niet als het om simpele kwesties gaat. Een kind begrijpt dat je invoergegevens voor de berekening van de luchtverontreiniging beter kunt baseren op objectieve tellingen en metingen dan op nattevingerwerk. De houding van het Hof betekent dat je als burger sterke en overtuigende argumenten kunt aanvoeren, maar dat die door het Hof niet serieus worden genomen, omdat het maar de particuliere mening van een burger is. Met andere woorden: de kwaliteit van het argument, de logica ervan en de steun die het argument vindt in officiële onderzoeksgegevens leggen voor het Hof geen gewicht in de schaal. Het is immers maar een burger die het aanvoert.

Onacceptabel is verder dat de gemeente haar beweringen niet hoeft te staven. De gemeente beweert dat de luchtverontreiniging in Utrecht sinds 2000 dankzij effectieve maatregelen daadwerkelijk is teruggedrongen. Om dat aan te tonen vermeldt de gemeente de concentraties fijnstof en stikstofdioxide in verschillende jaren, maar laat niet zien hoe zij die concentraties heeft berekend. De bewering van de gemeente dat die concentraties een dalende trend laten zien, is voor het Hof voldoende. Omdat, zo overweegt het Hof "ervan mag worden uitgegaan dat de Gemeente de uitvoering van de berekeningen heeft opgedragen aan ter zake deskundigen". Uit de gekozen formulering moet worden opgemaakt dat het Hof dat niet eens zeker weet. Het Hof overweegt met andere woorden: wij weten niet hoe de gemeente dat berekend heeft, maar dat zal gerust wel in orde zijn, want de gemeente heeft dat vast wel door deskundigen laten uitzoeken.

Voor het Hof telt dus niet de inhoud en de onderbouwing van het argument. Voor het hof is van belang wie het argument aanvoert. Is dat de gemeente, dan zal het wel in orde zijn. Is het de burger, dan hoeft het niet serieus genomen te worden. De burger beschikt immers niet over voldoende verstandelijke vermogens en de gemeente zal er gerust wel een deskundige naar hebben laten kijken.

Interessant is in dit verband wat staatsraad mr. Simons-Vinckx op 26-9-2005 in de NRC te melden had over het luchtkwaliteitsonderzoek: "In onderzoeken naar de effecten van grote bouwplannen op het milieu wordt vaak gemanipuleerd om negatieve resultaten te verbergen. Deze dubieuze milieuberekeningen vormen een buitengewoon groot probleem bij de juridische beoordeling van plannen" (...) "Je krijgt echt de meest fantastische onzin te lezen" (...) "Je krijgt onderzoeken op je bureau waaruit blijkt dat het dagelijks laten rijden van tientallen vrachtwagens op een bedrijfsterrein voor een bedrijvenpark een verbetering van de luchtkwaliteit tot gevolg heeft". Ten overvloede: er mag van worden uitgegaan dat gemeenten de uitvoering van dit soort berekeningen opdragen aan ter zake deskundigen. Het citaat van Simons-Vinck bevond zich tussen de bijlagen bij het betoog van de burger.

Overigens, het RIVM (Korte-termijn trend in NO2 en PM10 concentraties op straatstations van het LML, 2008, blz. 3) zegt: "De gemiddelde stikstofdioxide en fijn stof concentraties op straatlocaties en de gemiddelde fijn stof concentratries op stadsachtergrond locaties liggen in 2007 nog grofweg op hetzelfde niveau als rond het jaar 2000 het geval was." Hoe de luchtverontreiniging in Utrecht dankzij effectieve maatregelen een dalende trend heeft kunnen vertonen, zoals de gemeente aanvoerde, is dus onduidelijk.

In de door de burger ingediende 'memorie' werd verwezen naar zowel het citaat van staatsraad Simons-Vinck als het RIVM-rapport. De vraag is of het hof überhaupt van die memorie kennis heeft genomen, want het betreft immers slechts de particuliere mening van een burger. Het arrest werd gewezen door mrs. M.A.M. Vaessen, P.H. van Ginkel en R.J.J. van Acht.

Kees van Oosten