Op 4 oktober 2011 schreef Opstelten aan de Tweede Kamer dat ambtenaren van VROM en medewerkers van het agentschap SenterNovem, een agentschap van Economische Zaken, volgens het Openbaar Ministerie betrokken waren geweest bij valsheid in geschrifte en sluikhandel, maar niet vervolgd zouden worden.

De medewerkers van VROM en Economische Zaken adviseerden de eigenaar van het asbestschip Otapan om bij de aanvraag voor een uitvoervergunning (het schip moest naar Turkije om gesloopt te worden) in te vullen dat er maar 1000 kg asbest aan boord was. Er bevond zich echter 74.000 kg asbest aan boord. Ook kreeg de eigenaar het advies om in te vullen dat het asbest zou worden hergebruikt, terwijl het alleen de bedoeling was het te verwijderen en weg te gooien. En tenslotte kreeg de eigenaar het advies om het teveel aan asbest onderweg in zee te dumpen.

Waarom worden ambtenaren niet vervolgd voor strafbare feiten waarvoor gewone burgers en ondernemers hard worden aangepakt? Het OM geeft daarvoor een paar verklaringen.

In de eerste plaats, zo staat er in de brief, zouden de strafbare feiten niet goed toe te rekenen zijn aan één of enkele ambtenaren die opzettelijk buiten hun bevoegdheden zouden zijn getreden. Met andere woorden: als je als ambtenaar valsheid in geschrifte wilt plegen, zorg er dan voor dat je dat met wat collega's samen doet. Dan is er namelijk sprake van collectief handelen en dan maakt het OM er geen werk van. Het wetboek van strafrecht kent echter verschillende vormen van medeplegen. Als het niet om medewerkers van de overheid zou gaan, maar om medewerkers van een gewoon bedrijf, dan was het collectief plegen van strafbare feiten geen reden geweest om van vervolging af te zien.

In de tweede plaats, zo staat er in de brief, hadden de de ambtenaren gehandeld "ter behartiging van een als zodanig ervaren maatschappelijk belang". Met andere woorden: als je als ambtenaar denkt dat daardoor een maatschappelijk belang gediend wordt, kun je straffeloos meewerken aan valsheid in geschrifte. Als een burger zou aanvoeren dat hij de belastingdienst getild heeft omdat hij dacht daarmee een maatschappelijk belang te dienen, zou hij daarmee niet aan vervolging ontkomen.

In de derde plaats, zo staat er in de brief, is er in feite sprake van een strafbaar handelen van de overheid. Maar de overheid kan volgens de jurisprudentie van de Hoge Raad niet vervolgd worden en als je de overheid niet vervolgt, kun je de ambtenaren ook niet vervolgen. Met andere woorden: als de overheid zich schuldig maakt aan strafbare feiten, kunnen de ambtenaren die daarbij betrokken waren niet vervolgd worden.

Uit de beslissing van het OM om niet te vervolgen, blijkt duidelijk dat er met twee maten wordt gemeten. De ondernemer die een milieuvergunning vraagt of de burger die een uitkering vraagt en opzettelijk valse informatie verstrekt, wordt hard gestraft, de ambtenaar gaat vrijuit. Dat is onrecht. Verder draagt de immuniteit voor strafvervolging belangrijk bij aan niet-integer gedrag.
Veelzeggend is dat de politiek helemaal geen haast maakt om de wetgeving zo aan te passen dat ambtenaren wél vervolgd kunnen worden.

Er is wél verontwaardiging over het vrijuit gaan van de Otapan-ambtenaren, maar een grote meerderheid van de politici voelt er niets voor om een eind te maken aan de immuniteit van ambtenaren. Het in 2006 door Wolfsen ingediende wetsvoorstel is nog steeds niet behandeld en houdt overigens ook helemaal geen verbetering in: volgens dat wetsvoorstel worden ambtenaren alleen vervolgd als hun overheid ook wordt vervolgd. De gedachte dat de Staat der Nederlanden vervolgd zou worden is naïef en dus zullen ook ambtenaren van VROM en Economische Zaken bij het volgende gif- of asbestschip ook niet vervolgd worden.

De gedachte valt moeilijk te onderdrukken dat de politiek de immuniteit van ambtenaren helemaal niet wil afschaffen, omdat bij veel politici de opvatting leeft dat de overheid de vrijheid moet hebben om zich niet aan de wet te houden en dat de wet er alleen maar is om burgers in het gareel te houden.

Kees van Oosten
reacties: kvanoost@xs4all.nl