Trouw drukte zaterdag 28 januari twee uitstekende lezingen af. De ene werd gehouden door de Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman en de andere door de Amerikaanse socioloog Christopher Browning.

De lezing van Browning werd door Trouw weergegeven onder de kop ´Van huisvader tot massamoordenaar´. Browning deed onderzoek naar wat de mannen van het Reserve-Polizeibatallion 101 ertoe bewoog om in 1942 in het Poolse dorp Jozefow op grote schaal joodse vrouwen, kinderen en bejaarden met een nekschot af te maken. Het onderzoek is te meer belangrijk omdat het heel gewone, wat oudere mannen waren, geen afgerichte militairen. Hoewel de majoor van het bataljon de mannen verzekerde dat er geen maatregelen tegen hen genomen zouden worden als ze niet aan de moordpartij wilden meedoen, waren er maar van 12 van de 500 die weigerden mee te doen. Browning schreef er in 1992 een boek over: Ordinary Men. Voor zover ik weet, niet vertaald helaas.

De lugubere conclusie van het onderzoek is dat wat de mannen ertoe bewoog mee te doen aan wat zij walgelijk vonden, voor de meesten gewoon was dat ze niet wilden weigeren te doen wat 500 mannen wel bereid waren te doen. En het gaandeweg ook minder walgelijk begonnen te vinden. Het verhaal sluit erg aan bij Daders van Harald Welzer en bij Het Lucifereffect van Zimbardo, waarin deze soortgelijk gedrag beschrijft van Amerikaanse soldaten in de Abu Ghraib-gevangenis. De gedachte die onvermijdelijk bij je opkomt bij het kennisnemen van deze onderzoeken is dat, als er maar zo weinig voor nodig is om gewone mensen te bewegen om te moorden en te martelen, dat er dan in een moderne bureaucratie nog veel minder voor nodig is om ambtenaren aan te zetten tot allerlei vormen van gesjoemel en niet-integer gedrag. Denk aan de ambtenaren van VROM en SenterNovem, die zich schuldig maakten aan valsheid in geschrifte bij het verlenen van de vergunning voor het asbestschip Otapan om naar Turkijke gebracht te worden voor de sloop, waarvoor ze overigens niet worden vervolgd.

De lezing van Zygmunt Bauman stemt tot nog veel meer somberheid. Hij is de auteur van De moderne tijd en de holocaust. Zijn conclusie is dat de holocaust geen terugval in de beschaving is, maar juist een product van onze moderne beschaving. Zijn betoog komt er heel kort gezegd op neer dat mensen nog niet zo veel kwaad kunnen doen zolang ze alleen nog maar over knuppels beschikken, maar dat je je bergen moet als ze de beschikking krijgen over moderne techniek en modern bestuur en management. Die geven immers grenzeloze mogelijkheden om macht over mensen uit te oefenen en mens en milieu te vernietigen. Denken dat zoiets als de holocaust niet meer kan voorkomen en dat de techniek er wel voor zal zorgen dat het nog wel goed komt met de wereld is dwaasheid. Autoriteiten moeten meer dan ooit in de gaten gehouden worden, volgzaamheid en onverschilligheid is spelen met vuur.